Liderlik araştırmaları uzun süre liderin astlarıyla kurduğu alışveriş ilişkisine odaklandı: Lider beklentileri belirler, astlar bu beklentileri karşılar ve karşılığında ödül alır. Oysa tarih boyunca insanları sıradan beklentilerin ötesine taşıyan liderlerin bu alışverişten fazlasını yaptığı açıktı. Siyaset bilimci James MacGregor Burns’ün 1978’de ortaya attığı “dönüşümcü liderlik” kavramını örgütsel bağlama taşıyan ve ölçülebilir bir kurama dönüştüren isim Bernard M. Bass oldu.
Hayatı
Bernard Morris Bass, 11 Haziran 1925’te New York’un Bronx semtinde doğdu. Ohio State Üniversitesi’nde öğrenim gördü ve 1949’da liderliksiz grup tartışmalarının yönetici adaylarının seçiminde kullanılması üzerine yazdığı tezle doktorasını tamamladı. Bu çalışma, onun liderlik konusuna olan ilgisinin başlangıcıydı.
Bass, 1968–1977 yılları arasında Rochester Üniversitesi’nde olmak üzere çeşitli Amerikan üniversitelerinde öğretim üyeliği yaptı. 1977’de New York Eyalet Üniversitesi Binghamton’a geçti; burada işletme fakültesinde seçkin profesör olarak görev yaptı ve Liderlik Çalışmaları Merkezi’ni kurdu. Leadership Quarterly dergisinin kurucu editörlerinden biri oldu. Emekliye ayrıldığında dünyada en çok atıf alan liderlik araştırmacısı olarak anılıyordu. 11 Ekim 2007’de Binghamton’da öldü.
İşlemsel ve Dönüşümcü Liderlik
Bass, 1985’te yayımlanan Leadership and Performance Beyond Expectations kitabında liderliği iki temel biçimde ele aldı. İşlemsel liderlik, lider ile astlar arasındaki karşılıklı alışverişe dayanır. Lider ne beklendiğini açıkça belirtir, hedeflere ulaşıldığında ödül verir ve sapmaları düzeltir. Bu yaklaşım, istikrarlı koşullarda beklenen performansın sağlanması için gereklidir.
Dönüşümcü liderlik ise astların değerlerini, inançlarını ve ihtiyaçlarını dönüştürerek onları kendi çıkarlarının ötesine geçmeye ve beklenenin üzerinde performans göstermeye yöneltir. Burns’ün aksine Bass, bu iki liderlik biçimini aynı çizginin karşıt uçları olarak değil, birbirini tamamlayan boyutlar olarak gördü. Ona göre en etkili liderler hem işlemsel hem de dönüşümcü davranışları birlikte kullanır; dönüşümcü liderlik, işlemsel liderliğin üzerine eklenerek performansı artırır.
Dönüşümcü Liderliğin Dört Bileşeni
Bass ve çalışma arkadaşı Bruce Avolio, dönüşümcü liderliği dört bileşen üzerinden tanımladı. Bunlar İngilizcedeki baş harfleri nedeniyle “dört I” olarak da bilinir. İdealleştirilmiş etki, liderin güvenilir ve örnek alınan bir figür olmasını ifade eder. İlham verici motivasyon, çekici bir gelecek vizyonu ortaya koyarak astlarda anlam ve coşku yaratmaktır. Entelektüel uyarım, astları varsayımları sorgulamaya ve sorunlara yeni açılardan bakmaya teşvik eder. Bireysel ilgi ise her astın gelişim ihtiyaçlarını dikkate alan, koçluk ve danışmanlık niteliği taşıyan bir yaklaşımdır.
Bass ve Avolio, bu bileşenleri işlemsel liderlik davranışları ve hiçbir liderlik sergilememe anlamına gelen “serbest bırakıcı” (laissez-faire) tutumla birlikte “tam kapsamlı liderlik modeli” içinde bir araya getirdi. Modeli ölçmek için geliştirdikleri Çok Faktörlü Liderlik Ölçeği (Multifactor Leadership Questionnaire, MLQ), liderlik araştırmalarında en yaygın kullanılan ölçme araçlarından biri hâline geldi.
Liderlik El Kitabı
Bass’ın alana bir diğer önemli katkısı, Ralph Stogdill’in 1974’te yayımladığı liderlik el kitabını genişleterek sürdürmesidir. 1981’den itibaren yeni baskılarını hazırladığı ve daha sonra kendi adıyla anılan bu kapsamlı eser, liderlik araştırmalarının en temel başvuru kaynaklarından biri olarak kabul edilir.
Eleştiriler ve Değerlendirme
Dönüşümcü liderlik kuramı, çok sayıda araştırmada performans, iş tatmini ve örgütsel bağlılıkla olumlu ilişkiler gösterse de eleştirilerden muaf değildir. Bileşenlerin birbirinden yeterince ayrışmadığı, MLQ’nun faktör yapısının farklı örneklemlerde tutarlı sonuç vermediği ileri sürülmüştür. Kuramın liderin kişisel niteliklerini öne çıkarması, onu “büyük adam” yaklaşımına yaklaştırmakla eleştirilmiştir. Ayrıca güçlü bir vizyonun etik olmayan amaçlar için de kullanılabileceği vurgulanmış; Bass da bu eleştiriye yanıt olarak etik temelli “gerçek” dönüşümcü liderlik ile “sözde” dönüşümcü liderlik arasında ayrım yapmıştır. Konunun arka planı için liderlik türleri, liderlik ve yöneticilik arasındaki farklar ve motivasyon yazılarımıza bakılabilir.
Yararlanılan Kaynaklar
Bass, B. M. (1985). Leadership and performance beyond expectations. Free Press.
Bass, B. M. ve Avolio, B. J. (1994). Improving organizational effectiveness through transformational leadership. Sage.
Bass, B. M. ve Steidlmeier, P. (1999). Ethics, character, and authentic transformational leadership behavior. The Leadership Quarterly, 10(2), 181–217.
Burns, J. M. (1978). Leadership. Harper & Row.
Bir Cevap Yazın