Bir yönetici işi mi önemsemeli, insanları mı? Yönetim düşüncesinin uzun süre iki karşıt kutup olarak gördüğü bu sorunun aslında yanlış sorulduğunu ileri sürenlerin başında Robert R. Blake ve Jane S. Mouton gelir. İkili, 1964’te yayımladıkları The Managerial Grid kitabında üretime ve insana gösterilen ilginin birbirinin alternatifi değil, birbirinden bağımsız iki boyut olduğunu savundu. Bu iki boyutun kesişiminden doğan “Yönetim Ağacı” (Managerial Grid), liderlik eğitiminde en uzun süre kullanılan modellerden biri oldu.

Yazarlar

Robert Rogers Blake, 21 Ocak 1918’de doğdu. 1940’ta Berea College’dan psikoloji ve felsefe alanında lisans, 1941’de Virginia Üniversitesi’nden psikoloji alanında yüksek lisans derecesi aldı. 1947’de Austin’deki Texas Üniversitesi’nde psikoloji doktorasını tamamladı ve 1964’e kadar bu üniversitede ders verdi. Fulbright bursuyla Londra’da bulunduğu dönemde grup dinamiği ve terapötik yaklaşımlarla tanıştı. Ulusal Eğitim Laboratuvarları (National Training Laboratories) çevresinde grup eğitimi çalışmalarına katıldı. 20 Haziran 2004’te öldü.

Jane Srygley Mouton, 15 Nisan 1930’da Teksas’ın Port Arthur kentinde doğdu. Texas Üniversitesi’nde matematik eğitimi alanında lisans, Florida State Üniversitesi’nde yüksek lisans yaptı ve 1957’de Texas Üniversitesi’nde doktorasını aldı. Blake’in öğrencisiyken başlayan işbirlikleri, ömür boyu süren bir ortaklığa dönüştü. İkili 1961’de kuramlarını şirketlere uygulamak amacıyla Scientific Methods adlı şirketi kurdu. Mouton uzun yıllar şirketin başkan yardımcılığını, 1981’den sonra da başkanlığını yürüttü. 7 Aralık 1987’de öldü.

İki Boyut: Üretim ve İnsan

Blake ve Mouton’un çıkış noktası, Ohio State ve Michigan üniversitelerindeki liderlik araştırmalarının ortaya koyduğu iki temel davranış boyutuydu. Bu araştırmalar, liderlerin bir yandan işin yapılmasına, öte yandan çalışanların ihtiyaçlarına yönelik davranışlar sergilediğini göstermişti. Blake ve Mouton bu iki boyutu “üretime ilgi” ve “insana ilgi” olarak adlandırdı ve her birini 1’den 9’a kadar derecelendirdi. Böylece seksen bir hücreden oluşan bir ızgara elde edildi. Model, yöneticinin kendi tarzını bu ızgara üzerinde konumlandırmasını ve değişim için bir hedef belirlemesini sağlıyordu.

Blake ve Mouton: Yönetim Ağacı

Beş Temel Yönetim Tarzı

Izgaradaki seksen bir olası konum içinde Blake ve Mouton beş tarzı öne çıkardı. (1,1) Silik yönetim, hem üretime hem insana düşük ilgiyi ifade eder; yönetici yalnızca görevini korumaya yetecek en az çabayı gösterir. (9,1) Görev yönetimi, yüksek üretim ilgisini düşük insan ilgisiyle birleştirir; insan unsuru en aza indirilerek verimlilik amaçlanır. (1,9) Kulüp yönetimi, çalışanların memnuniyetine ve rahat bir çalışma ortamına odaklanır, ancak üretim ikinci planda kalır. (5,5) Orta yol yönetimi, iki boyut arasında uzlaşma arar ve kabul edilebilir bir performansla yetinir. (9,9) Takım yönetimi ise yüksek üretim ile yüksek insan ilgisini birlikte gerçekleştirir; işin başarısı, ortak amaca bağlı çalışanların katılımıyla sağlanır.

Blake ve Mouton, durumsallık kuramlarının aksine, bu tarzlardan birinin açıkça daha üstün olduğunu savundu: (9,9) takım yönetimi. Onlara göre en etkili yöneticiler, insanların işe katılımını ve bağlılığını sağlayarak yüksek sonuçlar elde edenlerdi. Sonraki yıllarda modele, (1,9) ile (9,1) arasında gidip gelen babacan tarz ile duruma göre tarz değiştiren fırsatçı tarz da eklendi. Model daha sonra “Liderlik Ağacı” (Leadership Grid) adıyla anılmaya başladı.

Grid Örgüt Geliştirme Programı

Blake ve Mouton’un katkısı yalnızca bir sınıflandırmadan ibaret değildi. Modeli, yöneticilerin kendi tarzlarını fark etmelerini ve takım yönetimine doğru ilerlemelerini sağlayan aşamalı bir örgüt geliştirme programının temeli olarak kullandılar. Program, bireysel farkındalıktan başlayıp ekip çalışmasına, birimler arası ilişkilere ve örgütün stratejik planlamasına kadar uzanıyordu. Bu yönüyle Grid yaklaşımı, örgüt geliştirme alanının erken ve en yaygın uygulamalarından biri oldu.

Eleştiriler ve Değerlendirme

Yönetim Ağacı’na yöneltilen temel eleştiri, (9,9) tarzının her koşulda en iyi tarz olduğu iddiasıdır. Fiedler ile Hersey ve Blanchard gibi durumsallık kuramcıları, etkili liderlik tarzının görevin niteliğine, astların olgunluğuna ve koşullara göre değiştiğini ileri sürdü. Ayrıca (9,9) tarzının üstünlüğünü destekleyen görgül kanıtların sınırlı olduğu belirtildi. Modelin büyük ölçüde yöneticilerin öz değerlendirmesine dayanması da ölçüm açısından sorun olarak görüldü. Buna karşın Yönetim Ağacı, liderlik davranışını iki boyutlu ve görselleştirilebilir bir biçimde sunduğu için eğitimde etkili bir araç olmaya devam etmektedir. Konunun arka planı için liderlik türleri, yönetim tarzları ve X ve Y teorisi yazılarımıza bakılabilir.

Yararlanılan Kaynaklar

Blake, R. R. ve Mouton, J. S. (1964). The managerial grid: Key orientations for achieving production through people. Gulf Publishing.

Blake, R. R. ve Mouton, J. S. (1985). The managerial grid III: The key to leadership excellence. Gulf Publishing.

Blake, R. R. ve McCanse, A. A. (1991). Leadership dilemmas: Grid solutions. Gulf Publishing.