Etkili bir liderin ne yaptığı sorusuna verilen yanıtlar, 1960’ların sonunda giderek koşullara bağlanmaya başladı. Fred Fiedler, liderin tarzının değişmez olduğunu ve durumu lidere uydurmak gerektiğini savunuyordu. Robert J. House ise farklı bir yol izledi: Ona göre lider, astlarının amaçlarına ulaşmasını kolaylaştıracak biçimde davranışını koşullara göre değiştirebilirdi. House’un yol-amaç kuramı, motivasyon kuramlarını liderlik araştırmalarıyla buluşturan ilk sistemli girişimlerden biri oldu. House daha sonra karizmatik liderlik kuramına ve kültürlerarası liderlik araştırmalarına da yön verdi.

Hayatı

Robert J. House, Ohio’nun Toledo kentinde doğdu. Detroit Üniversitesi’nde lisans eğitimini tamamladıktan sonra Ohio State Üniversitesi’nde işletme yüksek lisansı yaptı ve 1960’ta aynı üniversitede yönetim alanında doktorasını aldı. Ohio State, Michigan Üniversitesi ve New York Şehir Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yaptı. 1973–1988 yılları arasında Toronto Üniversitesi’nde çalıştı ve buradaki doktora programının kurulmasına katkı sağladı. 1988’de Pennsylvania Üniversitesi Wharton School’a geçti ve 2010’daki emekliliğine kadar burada kaldı. Kanada İdari Bilimler Derneği’nin başkanlığını ve Amerikan Yönetim Akademisi’nin örgütsel davranış bölümünün başkanlığını yaptı. 1 Kasım 2011’de 79 yaşında Philadelphia’da öldü.

Yol-Amaç Kuramı

House, kuramını 1971’de Administrative Science Quarterly dergisinde yayımlanan makalesinde ortaya koydu. Kuramın temelinde Victor Vroom’un beklenti kuramı yatar. Buna göre çalışanlar, çabalarının iyi bir performansa, performanslarının da değer verdikleri sonuçlara yol açacağına inandıklarında motive olurlar. Liderin görevi, bu yolu aydınlatmak, önündeki engelleri kaldırmak ve amaca ulaşmayı daha çekici hâle getirmektir. Kuramın adı da buradan gelir: Lider, astlarına amaçlarına giden yolu gösterir.

House ve Terence Mitchell, 1974’te kuramı geliştirerek dört temel liderlik davranışı tanımladılar. Yönlendirici liderlik, astlara ne beklendiğini, işin nasıl yapılacağını ve takvimi açıkça bildirir. Destekleyici liderlik, astların ihtiyaçlarına ve refahına ilgi gösterir, dostça bir iklim yaratır. Katılımcı liderlik, karar vermeden önce astlara danışır ve önerilerini dikkate alır. Başarı odaklı liderlik ise zorlayıcı hedefler koyar ve astların yüksek performans gösterebileceğine güvenini dile getirir.

House: Yol-Amaç Kuramı

Durumsal Etkenler

Yol-amaç kuramına göre hangi davranışın etkili olacağı iki grup etkene bağlıdır. Birincisi astların özellikleridir: yetenekleri, deneyimleri ve olayları denetleyebildiklerine ilişkin inançları. İkincisi ise çevresel etkenlerdir: görevin yapısı, biçimsel yetki sistemi ve çalışma grubunun özellikleri. Örneğin belirsiz ve karmaşık bir görevde yönlendirici liderlik astların işini kolaylaştırırken, zaten iyi tanımlanmış ve rutin bir görevde aynı davranış gereksiz bir denetim olarak algılanabilir. Sıkıcı ya da stresli işlerde ise destekleyici liderlik iş tatminini artırır.

House, 1996’da yayımladığı makalesinde kuramı yeniden düzenledi ve liderlik davranışlarının sayısını genişletti. Bu yeni çerçevede liderliğin işlevi, astların ve iş birimlerinin performansını artıracak koşulları sağlamak olarak tanımlandı.

Karizmatik Liderlik ve GLOBE

House, 1977’de karizmatik liderliğe ilişkin bir kuram önererek bu kavramı Max Weber’in sosyolojik çözümlemelerinden çıkarıp sınanabilir önermelere dönüştürmeye çalıştı. Kurama göre karizmatik liderler, güçlü bir özgüven ve kararlılık sergiler, ideolojik amaçlar ortaya koyar, astlarına yüksek beklentiler ve güven iletir. Bu çalışma, sonraki yıllarda gelişen dönüşümcü ve karizmatik liderlik araştırmalarına önemli bir zemin hazırladı.

House’un son büyük projesi, Küresel Liderlik ve Örgütsel Davranış Etkinliği (GLOBE) araştırmasıdır. 1990’ların başında başlatılan ve yüzlerce araştırmacının katıldığı bu proje, 62 toplumda kültürün liderlik algısını nasıl etkilediğini inceledi. Sonuçları 2004’te yayımlanan kapsamlı bir eserde sunuldu.

Eleştiriler ve Değerlendirme

Yol-amaç kuramı, liderlik davranışını motivasyonla ilişkilendirmesi bakımından değerli bulunmuştur. Ancak kuramın çok sayıda değişken içermesi, sınanmasını zorlaştırmıştır. Araştırmalar kuramın bazı önermelerini, özellikle görev yapısı ile yönlendirici liderlik arasındaki ilişkiyi kısmen desteklemiş, diğerleri için tutarsız sonuçlar vermiştir. Kuramın liderin etkisini büyük ölçüde tek yönlü bir süreç olarak ele aldığı da eleştirilmiştir. Buna karşın House, liderlik araştırmalarını daha sistematik ve kültürlerarası bir düzleme taşıyan en etkili araştırmacılardan biri olarak kabul edilir. Konunun arka planı için liderlik türleri, motivasyon ve Max Weber yazılarımıza bakılabilir.

Yararlanılan Kaynaklar

House, R. J. (1971). A path goal theory of leader effectiveness. Administrative Science Quarterly, 16(3), 321–339.

House, R. J. (1977). A 1976 theory of charismatic leadership. J. G. Hunt ve L. L. Larson (Ed.), Leadership: The cutting edge içinde (s. 189–207). Southern Illinois University Press.

House, R. J. (1996). Path-goal theory of leadership: Lessons, legacy, and a reformulated theory. The Leadership Quarterly, 7(3), 323–352.

House, R. J., Hanges, P. J., Javidan, M., Dorfman, P. W. ve Gupta, V. (Ed.). (2004). Culture, leadership, and organizations: The GLOBE study of 62 societies. Sage.

House, R. J. ve Mitchell, T. R. (1974). Path-goal theory of leadership. Journal of Contemporary Business, 3, 81–97.