Eğitimde Program Geliştirme: Tyler Modeli, Taba Modeli ve Geriye Doğru Tasarım

Program geliştirme, bir öğretim programının hedeflerinin belirlenmesi, içeriğin seçilmesi ve düzenlenmesi, öğrenme-öğretme süreçlerinin tasarlanması ve programın etkililiğinin değerlendirilerek sürekli iyileştirilmesi sürecidir. Öğretim programı, okulda öğrencilere neyin, neden, nasıl ve ne zaman öğretileceğini belirleyen temel belgedir ve eğitimin niteliğini doğrudan etkiler.

Program geliştirme, yalnızca uzmanların masa başında yürüttüğü teknik bir çalışma değildir; öğretmenlerin, okul yöneticilerinin, öğrencilerin, velilerin ve toplumun beklentilerini gözeten, sürekli bir süreçtir. Bu yazıda programın temel öğelerini, program geliştirmenin temel modellerini, program geliştirme sürecinin aşamalarını, okul yöneticisinin rolünü ve Türkiye’deki program geliştirme uygulamalarını ele alıyoruz.

Program Kavramının Türleri

Eğitim literatüründe “program” kavramı farklı anlamlarda kullanılır. Bu kavramları ayırt etmek, program geliştirme tartışmalarını daha anlaşılır kılar:

• Eğitim programı: Öğrenciye okul içinde ve dışında planlanmış etkinlikler yoluyla kazandırılması amaçlanan öğrenme yaşantılarının bütünü.
• Öğretim programı: Eğitim programı içinde yer alan bir dersin ya da ders grubunun öğretimine ilişkin plan.
• Ders programı: Bir dersin hedeflerini, içeriğini, öğretim süreçlerini ve değerlendirmesini ayrıntılı biçimde gösteren plan.
• Örtük program: Resmî programda yazılı olmayan, ancak okul kültürü, kurallar ve ilişkiler yoluyla öğrencilere aktarılan değerler, tutumlar ve davranışlar.
• Yok sayılan program: Okulda bilinçli ya da bilinçsiz olarak öğretilmeyen, programın dışında bırakılan konular.

Programın Temel Öğeleri

Bir öğretim programı birbiriyle ilişkili dört temel öğeden oluşur:

1. Hedefler (kazanımlar): Öğrencilerin program sonunda kazanması beklenen bilgi, beceri, tutum ve değerler.
2. İçerik: Hedeflere ulaşmak için seçilen konular, kavramlar ve bilgiler.
3. Öğrenme-öğretme süreci: Hedeflere ulaşmak için kullanılan yöntem, teknik, etkinlik ve materyaller.
4. Ölçme ve değerlendirme: Hedeflere ne ölçüde ulaşıldığının belirlenmesi ve programın iyileştirilmesi.

Bu öğeler doğrusal değil, birbirini etkileyen dinamik bir sistem oluşturur. Değerlendirme sonuçları hedeflerin, içeriğin ve öğretim süreçlerinin yeniden gözden geçirilmesine yol açar.

Tyler Modeli

Ralph Tyler’ın (1949) “Basic Principles of Curriculum and Instruction” adlı eseri, program geliştirme alanının temel taşlarından biri kabul edilir. Tyler, program geliştirme sürecinin dört temel soru etrafında yapılandırılması gerektiğini öne sürmüştür.

Tyler’a göre hedefler üç kaynaktan beslenmelidir: öğrencinin ihtiyaç ve ilgileri, toplumun ihtiyaç ve beklentileri ve konu alanı uzmanlarının görüşleri. Bu kaynaklardan elde edilen olası hedefler daha sonra eğitim felsefesi ve öğrenme psikolojisi süzgeçlerinden geçirilerek seçilir. Model, hedeflerin açık ve ölçülebilir biçimde tanımlanmasına ve değerlendirmenin bu hedeflere göre yapılmasına vurgu yapar.

Tyler modeli sistematik ve mantıklı yapısıyla yaygın biçimde kullanılmıştır. Ancak doğrusal ve teknik bir süreç önermesi, öğretmenlerin ve öğrencilerin aktif rolünü yeterince yansıtmaması ve önceden belirlenmesi zor olan karmaşık öğrenmeleri göz ardı edebilmesi nedeniyle eleştirilmiştir.

Taba Modeli

Hilda Taba (1962), program geliştirmenin yukarıdan aşağıya değil, aşağıdan yukarıya, yani sınıf öğretmenlerinden başlayarak yürütülmesi gerektiğini savunmuştur. Taba’nın tümevarımsal modeli şu aşamalardan oluşur:

1. İhtiyaçların belirlenmesi
2. Hedeflerin belirlenmesi
3. İçeriğin seçilmesi
4. İçeriğin düzenlenmesi
5. Öğrenme yaşantılarının seçilmesi
6. Öğrenme yaşantılarının düzenlenmesi
7. Neyin, nasıl değerlendirileceğinin belirlenmesi

Taba modelinin en önemli katkısı, öğretmeni programın uygulayıcısı değil, geliştiricisi olarak konumlandırmasıdır. Öğretmenler önce kendi sınıflarında deneme üniteleri geliştirir, bu üniteler sınanır, gözden geçirilir ve daha sonra geniş bir programa dönüştürülür.

Geriye Doğru Tasarım

Grant Wiggins ve Jay McTighe (2005) tarafından geliştirilen geriye doğru tasarım (Understanding by Design) modeli, program ve ders tasarımına öğrenme sonuçlarından başlanmasını önerir. Model üç aşamadan oluşur:

1. İstenen sonuçların belirlenmesi: Öğrencilerin kalıcı olarak ne anlamasını ve ne yapabilmesini istiyoruz?
2. Kabul edilebilir kanıtların belirlenmesi: Öğrencilerin bu anlayışa ulaştığını hangi performanslar ve değerlendirmeler gösterir?
3. Öğrenme deneyimlerinin ve öğretimin planlanması: Öğrencileri bu sonuçlara ulaştıracak etkinlikler nelerdir?

Geleneksel planlamada öğretmenler çoğu zaman ders kitabından ya da etkinliklerden yola çıkar ve değerlendirmeyi en sona bırakır. Geriye doğru tasarım ise bu sırayı tersine çevirerek öğretimin amaçlara gerçekten hizmet etmesini sağlar. Model, “etkinlik odaklı” ve “konu yetiştirme odaklı” planlamanın tuzaklarından kaçınmaya yardımcı olur.

Modellerin Karşılaştırılması

Program Değerlendirme

Program değerlendirme, bir programın amaçlarına ulaşıp ulaşmadığını, güçlü ve zayıf yönlerini ve geliştirilmesi gereken alanları belirlemeye yönelik sistematik bir süreçtir. Program değerlendirmede en yaygın kullanılan modellerden biri Daniel Stufflebeam’in CIPP modelidir. Bu model programı dört boyutta değerlendirir: bağlam (programın ihtiyaçlara uygunluğu), girdi (kaynakların ve tasarımın yeterliliği), süreç (programın planlandığı gibi uygulanıp uygulanmadığı) ve ürün (programın sonuçları). Değerlendirme, programın uygulanması sırasında yapıldığında biçimlendirici, sonunda yapıldığında ise düzey belirleyici bir işlev görür.

Okul Yöneticisinin Rolü

Program geliştirme genellikle merkezî düzeyde yürütülse de programın sınıfta nasıl uygulandığı büyük ölçüde okul düzeyinde belirlenir. Okul yöneticileri; öğretmenlerin programı anlamasını ve yorumlamasını destekleyerek, zümre çalışmalarında programın yerel ihtiyaçlara uyarlanmasını kolaylaştırarak, gerekli materyal ve kaynakları sağlayarak ve programın uygulanmasına ilişkin geri bildirimleri üst birimlere ileterek program geliştirme sürecine katkıda bulunur. Bu rol, öğretimsel liderliğin temel boyutlarından biridir. Öğretmenlerin birlikte ders ve ünite planladığı mesleki öğrenme toplulukları, programın okul düzeyinde geliştirilmesinin en etkili yollarından biridir.

Türkiye’de Program Geliştirme

Türkiye’de öğretim programları Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından hazırlanır ve onaylanır. 2005 yılında yapılandırmacı yaklaşımı temel alan kapsamlı bir program reformu gerçekleştirilmiş, daha sonraki yıllarda programlar çeşitli güncellemelerden geçmiştir. Program geliştirme çalışmalarında öğretmenlerin, akademisyenlerin ve paydaşların görüşlerinin alınması, pilot uygulamalar yapılması ve programların düzenli olarak değerlendirilmesi, programların sınıf gerçekliğiyle uyumunu artırmak açısından önem taşımaktadır.

Program Geliştirmenin Temelleri

Program geliştirme çalışmaları dört temel alandan beslenir. Bu temeller, programın hangi değerlere, hangi toplumsal ihtiyaçlara ve hangi öğrenme anlayışına dayanacağını belirler:

• Felsefi temeller: Eğitimin amacına ilişkin görüşler programın yönünü belirler. Daimicilik kalıcı bilgilere ve klasik eserlere, esasicilik temel bilgi ve becerilere, ilerlemecilik öğrencinin deneyimlerine ve problem çözmeye, yeniden kurmacılık ise toplumsal dönüşüme odaklanan programları savunur.
• Toplumsal temeller: Toplumun kültürel değerleri, ekonomik ihtiyaçları, demografik yapısı ve teknolojik gelişmeler programın içeriğini etkiler. Dijitalleşme, iklim değişikliği ve küresel yurttaşlık gibi konuların programlara girmesi bu temelin yansımasıdır.
• Psikolojik temeller: Öğrenme kuramları ve gelişim psikolojisi, içeriğin hangi yaşta ve hangi sırayla verileceğini, öğrenme süreçlerinin nasıl tasarlanacağını belirler. Davranışçı, bilişsel ve yapılandırmacı yaklaşımlar farklı program tasarımlarına yol açar.
• Tarihsel temeller: Önceki program deneyimleri, başarılı ve başarısız uygulamalar yeni programların tasarımına ışık tutar.

Program Geliştirme Sürecinin Aşamaları

Hangi model benimsenirse benimsensin, kapsamlı bir program geliştirme süreci genellikle şu aşamaları içerir:

1. İhtiyaç analizi: Öğrencilerin, toplumun ve iş dünyasının ihtiyaçları; mevcut programın güçlü ve zayıf yönleri; uluslararası eğilimler incelenir.
2. Program taslağının hazırlanması: Uzmanlar, öğretmenler ve paydaşlardan oluşan çalışma grupları hedefleri, içeriği, öğretim süreçlerini ve değerlendirme yaklaşımını belirler.
3. Pilot uygulama: Program, sınırlı sayıda okulda denenir; öğretmen ve öğrenci geri bildirimleri toplanır.
4. Revizyon: Pilot uygulamanın bulgularına göre program düzeltilir.
5. Yaygınlaştırma: Program tüm okullarda uygulamaya konur; öğretmenlere yönelik bilgilendirme ve hizmet içi eğitimler düzenlenir, ders kitapları ve materyaller hazırlanır.
6. Sürekli değerlendirme: Programın uygulanması ve sonuçları düzenli olarak izlenir ve gerektiğinde güncellenir.

Bu aşamalar arasında en sık ihmal edilenleri pilot uygulama ve öğretmenlerin hazırlanmasıdır. Öğretmenlerin yeni programın felsefesini ve yöntemlerini yeterince anlamadan uygulamaya geçmesi, kâğıt üzerinde iyi tasarlanmış programların sınıfta beklenen etkiyi yaratmamasının en yaygın nedenlerinden biridir.

Programın Sınıfa Yansıması: Yazılı, Öğretilen ve Öğrenilen Program

Program geliştirme literatüründe sıkça vurgulanan bir ayrım, yazılı program, öğretilen program ve öğrenilen program arasındaki farktır. Yazılı program, resmî belgelerde yer alan hedef ve içeriklerdir. Öğretilen program, öğretmenlerin bu belgeyi yorumlayarak sınıfta gerçekte uyguladığı programdır. Öğrenilen program ise öğrencilerin bu süreç sonunda gerçekten kazandıkları bilgi ve becerilerdir. Bu üç program arasındaki farklar ne kadar büyükse, program geliştirme çabalarının etkisi o kadar sınırlı kalır.

Okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin bu farkları azaltmak için yapabilecekleri pek çok şey vardır: Programın hedeflerini zümre toplantılarında birlikte yorumlamak, ortak değerlendirme araçları geliştirmek, öğrenci çalışmalarını birlikte incelemek ve programın hangi bölümlerinin öğrenciler için zorlayıcı olduğunu belirleyerek öğretimi uyarlamak. Bu çalışmalar, program geliştirmeyi merkezî bir faaliyet olmaktan çıkarıp okulun gündelik yaşamının bir parçası hâline getirir.

Bu yaklaşım aynı zamanda öğretmenlerin programa ilişkin geri bildirimlerinin sistematik olarak toplanmasını da kolaylaştırır. Sınıf deneyimlerinden elde edilen bu bilgiler, merkezî düzeyde yapılacak program güncellemeleri için değerli bir kaynak oluşturur ve programın uygulamayla bağını güçlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Program geliştirme nedir?

Bir öğretim programının hedeflerinin, içeriğinin, öğrenme-öğretme süreçlerinin ve değerlendirmesinin tasarlanması, uygulanması ve sürekli iyileştirilmesi sürecidir.

Programın öğeleri nelerdir?

Hedefler, içerik, öğrenme-öğretme süreci ve ölçme-değerlendirme olmak üzere dört temel öğe vardır.

Tyler modelinin dört sorusu nedir?

Hangi amaçlara ulaşılmalı, bu amaçlar için hangi yaşantılar sağlanmalı, bu yaşantılar nasıl örgütlenmeli ve amaçlara ulaşılıp ulaşılmadığı nasıl belirlenmeli sorularıdır.

Geriye doğru tasarım nedir?

Planlamaya istenen öğrenme sonuçlarından başlayan, ardından bu sonuçların kanıtlarını ve son olarak öğrenme etkinliklerini belirleyen tasarım modelidir.

Örtük program ne demektir?

Resmî programda yazılı olmayan, ancak okul kültürü, kurallar ve ilişkiler aracılığıyla öğrencilere aktarılan değer, tutum ve davranışlardır.

Sonuç

Program geliştirme, eğitimin “ne” ve “nasıl” sorularına sistematik yanıtlar arayan sürekli bir süreçtir. Tyler modeli hedef odaklı ve sistematik bir çerçeve, Taba modeli öğretmen merkezli bir bakış, geriye doğru tasarım ise öğrenme sonuçlarına odaklanan bir yaklaşım sunar. Etkili bir program geliştirme süreci, bu modellerin güçlü yönlerinden yararlanan, öğretmenleri sürecin öznesi olarak gören ve değerlendirme bulgularını programın sürekli iyileştirilmesi için kullanan bir anlayış gerektirir.

Yararlanılan Kaynaklar

Ornstein, A. C. ve Hunkins, F. P. (2018). Curriculum: Foundations, principles, and issues (7. bs.). Pearson.

Stufflebeam, D. L. (1971). The relevance of the CIPP evaluation model for educational accountability. Journal of Research and Development in Education, 5(1), 19–25.

Taba, H. (1962). Curriculum development: Theory and practice. Harcourt, Brace & World.

Tyler, R. W. (1949). Basic principles of curriculum and instruction. University of Chicago Press.

Wiggins, G. ve McTighe, J. (2005). Understanding by design (2. bs.). Association for Supervision and Curriculum Development.