Okula giden bir çocuk, hastaneye başvuran bir hasta, vergi ödeyen bir esnaf ya da pasaport almak isteyen bir yurttaş… Hepimiz günlük hayatımızda sürekli olarak kamu yönetimiyle etkileşim hâlindeyiz. Kamu yönetimi, devletin kamu hizmetlerini planlaması, örgütlemesi, yürütmesi ve denetlemesi faaliyetlerinin bütünü ve bu faaliyetleri inceleyen bilim dalıdır. Bu yazıda kamu yönetiminin tanımını ve özelliklerini, Türk kamu yönetiminin yapısını, kamu yönetimindeki çağdaş yaklaşımları ve alana ilgi duyanlar için kapsamlı bir okuma listesini bir arada sunuyoruz.

Kamu Yönetimi Kavramı

Kamu yönetimi iki anlamda kullanılır. Birincisi, kamu kurumlarının ve kamu görevlilerinin yürüttüğü yönetsel faaliyetlerdir; yani uygulamadaki kamu yönetimidir. İkincisi ise bu faaliyetleri inceleyen akademik disiplindir. Kamu yönetiminin bağımsız bir bilim dalı olarak ortaya çıkışı genellikle Woodrow Wilson’ın 1887’de yayımlanan “The Study of Administration” (Yönetimin İncelenmesi) adlı makalesine dayandırılır. Wilson, siyaset ile yönetimin birbirinden ayrılması gerektiğini ve yönetimin kendine özgü ilkeleri olan bir alan olarak incelenmesini savunmuştur.

Kamu Yönetiminin Özellikleri

  • Kamu yararı: Kamu yönetiminin temel amacı kâr değil, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak ve kamu yararını gerçekleştirmektir.
  • Hukuka bağlılık: Kamu yönetimi, yetkilerini kanunlardan alır ve hukuk devleti ilkesine bağlı olarak hareket eder.
  • Kamu gücü kullanımı: Kamu kurumları, gerektiğinde tek taraflı kararlar alabilir ve bu kararları uygulayabilir.
  • Süreklilik: Kamu hizmetleri kesintisiz biçimde sunulmak zorundadır.
  • Eşitlik ve tarafsızlık: Hizmetler, yurttaşlar arasında ayrım yapılmadan sunulmalıdır.
  • Hesap verebilirlik: Kamu yöneticileri, yargı, yasama organı, denetim kurumları ve kamuoyu karşısında hesap verir.

Kamu Yönetimi ile İşletme Yönetiminin Farkları

Her iki alan da planlama, örgütleme, yöneltme ve denetim işlevlerini kullansa da amaçları ve işleyişleri farklıdır. İşletme yönetiminde temel amaç kâr ve rekabet gücüyken, kamu yönetiminde kamu yararı ve hizmetin sürekliliği ön plandadır. Kamu kurumlarının gelirleri büyük ölçüde vergilere dayanır, kararları siyasi süreçlerden etkilenir ve daha sıkı yasal denetime tabidir. Buna karşın işletmeler piyasa koşullarına daha hızlı uyum sağlayabilir.

Türk Kamu Yönetiminin Yapısı

Türk kamu yönetimi, Anayasa’nın 123. maddesinde belirtildiği gibi merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Anayasa’ya göre idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.

Merkezi Yönetim

Başkent teşkilatı, Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve bunlara bağlı ya da ilgili kuruluşlardan oluşur. 2017 Anayasa değişikliği ve 2018’de yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında toplanmış, Başbakanlık kaldırılmış ve Cumhurbaşkanlığı politika kurulları ve ofisleri oluşturulmuştur.

Taşra teşkilatı, merkezi yönetimin illerdeki ve ilçelerdeki uzantısıdır. Türkiye coğrafya, ekonomik şartlar ve kamu hizmetinin gerekleri bakımından illere, iller de ilçelere ayrılmıştır. İllerde vali, ilçelerde kaymakam devletin temsilcisi ve hükümetin yürütme aracıdır; il ve ilçe müdürlükleri bakanlıkların taşradaki hizmetlerini yürütür.

Yerinden Yönetim

Yer yönünden yerinden yönetim, mahalli idareleri kapsar: il özel idareleri, belediyeler (büyükşehir belediyeleri dahil) ve köyler. Bu kuruluşların karar organları seçimle belirlenir ve kendilerine ait bütçeleri vardır.

Hizmet yönünden yerinden yönetim, belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan ve özerkliğe sahip kamu tüzel kişilerini kapsar. Üniversiteler, kamu iktisadi teşebbüsleri, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu, bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumlar ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları bu gruptadır.

İdari Vesayet

Merkezi idare, yerinden yönetim kuruluşları üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir.

Kamu Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar

  • Yeni kamu işletmeciliği: 1980’lerden itibaren yaygınlaşan bu yaklaşım, kamu kurumlarına performans yönetimi, müşteri (vatandaş) odaklılık, rekabet ve sonuç odaklılık gibi işletme yönetimi ilkelerini taşımayı amaçlamıştır.
  • Yönetişim: Kamu politikalarının yalnızca devlet tarafından değil, özel sektör ve sivil toplumla birlikte şekillendirildiği, katılım ve şeffaflığa dayalı bir anlayıştır.
  • E-devlet ve dijital dönüşüm: Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması, bürokrasiyi azaltır ve hizmete erişimi kolaylaştırır.
  • Stratejik yönetim ve performans esaslı bütçeleme: Türkiye’de 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile kamu idarelerine stratejik plan hazırlama ve performans programı uygulama zorunluluğu getirilmiştir.

Kamu Yönetiminin Temel Sorunları

  • Aşırı merkeziyetçilik ve bürokratik işlemlerin uzunluğu
  • Görev ve yetki çakışmaları
  • Personel rejimi ve liyakat sorunları
  • Kaynakların verimli kullanılması
  • Katılım ve şeffaflık mekanizmalarının güçlendirilmesi ihtiyacı

Türk Kamu Yönetiminin Tarihsel Gelişimi

Türk kamu yönetiminin kökleri Osmanlı’nın merkezi bürokratik geleneğine dayanır. Tanzimat döneminde (1839 sonrası) Batılı modellere göre nezaretler kurulmuş, taşra yönetimi vilayet sistemine göre yeniden düzenlenmiş ve ilk modern belediyeler oluşturulmuştur. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte merkeziyetçi ve hukuka dayalı bir idari yapı benimsenmiş, 1924 tarihli Köy Kanunu ve 1930 tarihli Belediye Kanunu gibi temel düzenlemeler yapılmıştır. Planlı kalkınma döneminde Devlet Planlama Teşkilatı kurulmuş ve kamu yönetiminin yeniden düzenlenmesine yönelik raporlar hazırlanmıştır. 2000’li yıllarda ise yerel yönetim reformları, kamu mali yönetimi reformu, e-devlet uygulamaları ve 2018’de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçiş, kamu yönetiminin yapısında önemli değişiklikler getirmiştir.

Kamu Yönetiminde Denetim

Kamu yönetimi; iç denetim birimleri ve teftiş kurulları aracılığıyla idari denetime, Sayıştay aracılığıyla mali denetime, idari yargı aracılığıyla yargısal denetime ve Kamu Denetçiliği Kurumu, medya ve sivil toplum aracılığıyla kamuoyu denetimine tabidir. Bu çok katmanlı denetim yapısı, kamu kaynaklarının hukuka uygun ve verimli kullanılmasını güvence altına almayı amaçlar.

Kamu Yönetimi Okuma Listesi: Önerilen Kitaplar

Kamu yönetimi alanında temel bilgi edinmek, sınavlara hazırlanmak ya da akademik çalışmalar yapmak isteyenler için Türk kamu yönetimi literatüründen derlenmiş kaynakları aşağıda sunuyoruz. Liste; yönetim bilimi, Türk idari yapısı, yerel yönetimler, kamu politikası, bürokrasi ve yönetişim gibi alt alanları kapsamaktadır.

  • Acar, M. ve Özgür, H. (2003). Çağdaş Kamu Yönetimi I, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Acar, M. ve Özgür, H. (2004), Çağdaş Kamu Yönetimi II, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Baransel, A. (1979). Çağdaş Yönetim Düşüncesinin Evrimi, İstanbul: İşletme İktisadı Enstitüsü Yayınları
  • Coulter, M., Deconzo, D. A. ve Robbins, S. P. (2013). Yönetimin esasları: Temel kavramlar ve uygulamalar (Çev. Ed.: Ö. Adem). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
  • Çukurçayır, M. A., Eroğlu, H. T. ve Uğuz, H. E. (2012), Yönetişim, Konya: Çizgi Kitabevi.
  • Eryılmaz, B. (2014). Kamu Yönetimi, Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
  • Eryılmaz, B. (2006), Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, İstanbul: İşaret Yayınları.
  • Eryılmaz, B. (2013). Bürokrasi ve Siyaset, İstanbul: Alfa Aktüel.
  • Fayol, H. (2013), Genel ve Endüstriyel Yönetim, Ankara: Adres Yayınları.
  • Fişek, K. (2015). Yönetim. Ankara: Kilit Yayınları.
  • Heper, M. (2010), Türkiye’de Devlet Geleneği, İstanbul: Doğu-Batı Yayınları.
  • Poggi, G. (2014), Modern Devletin Gelişimi: Sosyolojik Bir Yaklaşım, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • Keleş, R. (2015), Kentleşme Politikası, İstanbul: İmge Yayınevi.
  • Köseoğlu, Ö. ve Sobacı, M. Z. (2015), Kamu Yönetiminde Paradigma Arayışları: Yeni Kamu İşletmeciliği ve Ötesi, Bursa: Dora Yayıncılık.
  • Mouzelis, N. P. (2001), Örgüt ve Bürokrasi, Konya: Çizgi Kitabevi.
  • Ortaylı, İ. (2011), Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  • Ortaylı, İ. (2008). Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi, Ankara: Cedit Neşriyat.
  • Özgür, H. ve Kösecik, M. (2013), Yerel Yönetimler Üzerine Güncel Yazılar I, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Özgür, H. ve Kösecik, M. (2014), Yerel Yönetimler Üzerine Güncel Yazılar II, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Öztaş, N. (2014), Örgüt, Ankara: Otorite Yayınları.
  • Öztaş, N. (2014), Yönetim, Ankara: Otorite Yayınları.
  • Saruhan, Ş. C. ve Yıldız, M. L. (2013). Çağdaş Yönetim Bilimi. Beta Basım Yayım Dağıtım.
  • Sobacı, M. Z. (2014), İdari Reform ve Politika Transferi, Ankara: Dora Yayınları.
  • Sobacı, M. Z. ve Yıldız, M. (2012), E-Devlet: Kamu Yönetimi ve Teknoloji İlişkisinde Güncel Gelişmeler, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Sözen, C. ve Basım, H. N. (2012), Örgüt Kuramları, İstanbul: Beta Yayınları.
  • Şengül, R. (2014). Yerel Yönetimler, Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
  • Françoise, D. (2007), Bürokrasinin İcadı, İstanbul: İletişim Yayınları.
  • Taylor, F. (2013), Bilimsel Yönetimin İlkeleri, Ankara: Adres Yayınları.
  • Tortop, N., Aykaç, B. Yayman, H. ve Özer, M. A. (2006), İnsan Kaynakları Yönetimi, Ankara: Nobel Yayınları.
  • Tortop, N., İsbir, E. G., Aykaç, B., Yayman, H. ve Özer, M. A. (2012). Yönetim bilimi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
  • Weber, M. (2013), Bürokrasi ve Otorite, Ankara: Adres Yayınları.
  • Wilson, W. (1961). İdarenin incelenmesi. Nermin Abadan (Çev.), Woodrow Wilson Seçme Parçalar, Ankara: Yenilik Basımevi.
  • Yıldız, M. ve Sobacı, M. Z. (2014), Kamu Politikası: Kuram ve Uygulama, Ankara: Adres Yayınları.

Sık Sorulan Sorular

Kamu yönetimi ne iş yapar?

Kamu yönetimi, eğitim, sağlık, güvenlik, altyapı ve sosyal hizmetler gibi kamu hizmetlerinin planlanmasını, örgütlenmesini, sunulmasını ve denetlenmesini sağlar. Kamu yönetimi bölümü mezunları ise kamu kurumlarında yönetici, uzman ve müfettiş olarak ya da özel sektörde çeşitli yönetim pozisyonlarında çalışabilir.

Merkezden yönetim ile yerinden yönetim arasındaki fark nedir?

Merkezden yönetimde kamu hizmetlerine ilişkin kararlar merkezi idare tarafından alınır ve taşra teşkilatı aracılığıyla uygulanır. Yerinden yönetimde ise belirli hizmetler, ayrı tüzel kişiliğe ve özerkliğe sahip kuruluşlar tarafından yürütülür.

Yeni kamu işletmeciliği nedir?

Yeni kamu işletmeciliği, kamu kurumlarında verimlilik, performans ölçümü, vatandaş odaklılık ve rekabet gibi özel sektör yönetim ilkelerinin uygulanmasını savunan yaklaşımdır.

Kamu yönetimi okuma listesindeki kitaplar hangi sırayla okunmalı?

Önce yönetim bilimi ve kamu yönetimine giriş niteliğindeki temel ders kitaplarıyla başlamak, ardından Türk idari yapısı, yerel yönetimler ve kamu politikası gibi alt alanlara geçmek önerilir. Bürokrasi, yönetişim ve yönetim tarihi üzerine eserler ise konuyu derinleştirmek isteyenler için uygundur.

Sonuç

Kamu yönetimi, devletin yurttaşlarla buluştuğu alandır. Hukuka bağlı, hesap verebilir, şeffaf ve vatandaş odaklı bir kamu yönetimi, hem kamu hizmetlerinin kalitesini hem de devlete duyulan güveni artırır. Yerel düzeydeki yapı için yönetim biçimleri ve yönetimin temel kavramları için yönetim nedir yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Kaynakça

Eryılmaz, B. (2014). Kamu yönetimi. Umuttepe Yayınları.

Wilson, W. (1887). The study of administration. Political Science Quarterly, 2(2), 197–222.