Okul Kültürü ve Okul İklimi: Farkları, Türleri ve Okul Başarısına Etkisi

İki okul düşünün: Aynı müfredatı uygulayan, benzer bina ve donanıma sahip, öğretmenleri benzer eğitimlerden geçmiş iki okul. Yine de bu okullardan birine girdiğinizde öğrencilerin istekli, öğretmenlerin işbirliği içinde ve velilerin okula güvendiği bir ortamla karşılaşırken diğerinde isteksizlik, şikâyet ve kopukluk hâkimdir. Bu farkı açıklayan iki temel kavram okul kültürü ve okul iklimidir.

Okul kültürü, okulun “burada işler böyle yapılır” diyen derin değerleri, inançları ve normlarıdır. Okul iklimi ise bu kültürün öğrenciler, öğretmenler ve veliler tarafından gündelik olarak nasıl algılandığıdır. Her iki kavram da öğrenci başarısı, öğretmen motivasyonu ve okulun gelişme kapasitesi üzerinde güçlü bir etkiye sahiptir. Bu yazıda iki kavramın tanımlarını, farklarını, okul iklimi türlerini, olumlu bir okul kültürünün unsurlarını ve okul yöneticisinin rolünü ele alıyoruz.

Okul Kültürü Nedir?

Örgüt kültürü kavramını kuramsal olarak en ayrıntılı biçimde ele alan Edgar Schein’e (2010) göre kültür, bir grubun dış çevreye uyum ve iç bütünleşme sorunlarını çözerken öğrendiği, yeni üyelere doğru düşünme ve hissetme biçimi olarak aktarılan ortak temel varsayımlar örüntüsüdür. Okul kültürü de bu anlamda, okulun tarihi boyunca biriken ve öğretmenler, yöneticiler, öğrenciler ve veliler tarafından paylaşılan değerler, inançlar, normlar, gelenekler, törenler ve sembollerden oluşur.

Schein’in modeline göre kültürün üç katmanı vardır:

• Yapay ürünler: Okulun binası, koridorlardaki panolar, törenler, öğretmenler odasındaki konuşmalar, okul marşı ve logosu gibi gözlenebilen öğeler.
• Benimsenen değerler: Okulun misyon ve vizyon belgelerinde, yöneticilerin konuşmalarında ifade edilen değerler; örneğin “her öğrenci öğrenebilir” ya da “akademik başarı önceliğimizdir”.
• Temel varsayımlar: Sorgulanmadan kabul edilen, çoğu zaman farkında olunmayan derin inançlar; örneğin “bu mahallenin çocuklarından fazla bir şey beklenmez” ya da “veliler okula karışmamalıdır”.

Deal ve Peterson (2016), güçlü ve olumlu okul kültürlerinin öğrenmeye odaklanan ortak bir amaç duygusu, işbirliği ve sürekli gelişme normları, başarıları kutlayan törenler ve okulun tarihini ve değerlerini aktaran hikâyelerle beslendiğini vurgular. Buna karşılık zehirli kültür olarak adlandırdıkları okullarda olumsuzluk, suçlama, yeniliğe direnç ve öğrencilere yönelik düşük beklentiler hâkimdir.

Okul İklimi Nedir?

Okul iklimi, okulun kendine özgü havasını ve okul içindeki ilişkilerin niteliğini ifade eder. Hoy ve Miskel (2013), örgütsel iklimi bir okulu diğerlerinden ayıran, üyelerinin davranışlarını etkileyen ve okulun iç çevresinin görece kalıcı niteliği olarak tanımlar. Okul iklimi; güvenlik, öğretme ve öğrenme ortamı, kişilerarası ilişkiler ve fiziksel çevre gibi boyutlarda ele alınır. Thapa ve arkadaşlarının (2013) okul iklimi araştırmalarını kapsamlı biçimde gözden geçirdiği çalışma, olumlu okul ikliminin akademik başarı, öğrencilerin psikolojik iyi oluşu, devamsızlığın azalması ve okul içi şiddetin önlenmesi ile ilişkili olduğunu göstermektedir.

Okul Kültürü ile Okul İklimi Arasındaki Farklar

Bu iki kavram birbirinden ayrılabilir, ancak birbirinden bağımsız değildir. Kültür, iklimin derin kaynağıdır; iklim ise kültürün gündelik yaşamdaki yansımasıdır. Örneğin “öğretmenler birbirinin sınıfına girip öğrenir” normu okulun kültürüne yerleştiğinde, öğretmenler arasında açık ve destekleyici bir iklim algısı da ortaya çıkar.

Okul İklimi Türleri

Okul iklimini sistematik olarak inceleyen ilk çalışmalardan biri Halpin ve Croft’un (1963) Örgütsel İklim Betimleme Anketidir. Araştırmacılar, öğretmen ve yönetici davranışlarına ilişkin sekiz boyuttan yola çıkarak okul iklimlerini açıktan kapalıya uzanan altı türde sınıflandırmıştır.

Bu sınıflandırma daha sonra Hoy, Tarter ve Kottkamp (1991) tarafından güncellenmiş ve okul iklimi açık-kapalı ve sağlıklı-sağlıksız boyutları üzerinden yeniden kavramsallaştırılmıştır. Hoy ve arkadaşlarına göre sağlıklı bir okul; dış baskılara karşı bütünlüğünü koruyan, destekleyici ve görev odaklı bir yönetime sahip, öğretmenlerin akademik başarıya önem verdiği ve öğrencilerin de bu vurguyu benimsediği okuldur.

Olumlu Okul Kültürünün Unsurları

• Ortak vizyon ve amaç: Okul paydaşlarının öğrencilerin öğrenmesine odaklanan ortak bir hedefi paylaşması.
• Yüksek beklentiler: Tüm öğrencilerin öğrenebileceğine ve başarabileceğine duyulan inanç.
• İşbirliği: Öğretmenlerin ders planlaması, materyal geliştirme ve öğrenci sorunlarının çözümünde birlikte çalışması.
• Güven: Yönetici, öğretmen, öğrenci ve veliler arasında karşılıklı güven ve saygı.
• Sürekli gelişme: Hataların öğrenme fırsatı olarak görüldüğü, yeniliğe açık bir ortam.
• Tanıma ve kutlama: Öğrenci ve öğretmen başarılarının görünür biçimde takdir edilmesi.
• Güvenli ve kapsayıcı ortam: Tüm öğrencilerin kendini fiziksel ve duygusal olarak güvende hissetmesi.

Okul Kültürü ve İkliminin Öğrenci Başarısına Etkisi

Araştırmalar, okul kültürü ve ikliminin öğrenci başarısını doğrudan ve dolaylı yollarla etkilediğini göstermektedir. Doğrudan etki, öğrencilerin öğrenmeye ilişkin motivasyonu, okula bağlılığı ve güvenlik duygusu üzerinden ortaya çıkar. Dolaylı etki ise öğretmenler üzerinden işler: Olumlu bir iklimde öğretmenlerin iş doyumu, öz yeterlik algısı ve mesleki bağlılığı artar; bu da öğretimin niteliğine yansır. Etkili okul araştırmalarında da güçlü bir okul kültürü ve düzenli, güvenli bir okul iklimi etkili okulların ortak özellikleri arasında sayılır.

Olumsuz bir okul iklimi ise devamsızlık, okul terki, disiplin sorunları, akran zorbalığı ve öğretmen tükenmişliği gibi sorunlarla ilişkilidir. Bu nedenle okul iklimi, okul geliştirme çalışmalarının hem hedefi hem de aracı olarak ele alınmalıdır.

Okul Yöneticisinin Rolü

Okul kültürünün oluşmasında ve dönüşmesinde en etkili aktör okul yöneticisidir. Schein (2010), liderlerin kültürü şekillendirdiği başlıca mekanizmaları; neye dikkat ettikleri ve neyi ölçtükleri, kritik olaylara ve krizlere nasıl tepki verdikleri, kaynakları nasıl dağıttıkları, kimleri ödüllendirdikleri ve kişisel örnek davranışları olarak sıralar. Okul yöneticisi için bu, şu uygulamalar anlamına gelir:

1. Kültürü okumak: Okulun tarihini, hikâyelerini, törenlerini ve sorgulanmayan varsayımlarını anlamak için gözlem ve görüşmeler yapmak.
2. Vizyonu birlikte oluşturmak: Öğretmen, öğrenci ve velilerle birlikte okulun ortak değerlerini ve hedeflerini belirlemek.
3. Öğrenmeyi merkeze almak: Toplantılarda, değerlendirmelerde ve kaynak dağıtımında öğrenci öğrenmesini öncelikli konu yapmak. Öğretimsel liderlik bu açıdan temel bir yaklaşımdır.
4. İşbirliğini kurumsallaştırmak: Öğretmenlerin birlikte planlama ve değerlendirme yapabileceği zaman ve yapılar oluşturmak.
5. Törenleri ve sembolleri kullanmak: Başarıları kutlamak, okulun değerlerini hatırlatan törenler ve gelenekler oluşturmak.
6. Olumsuz normlarla yüzleşmek: Düşük beklenti, suçlama ve yeniliğe direnç gibi zehirli kültür unsurlarını açıkça tartışmak.
7. İklimi ölçmek: Okul iklimi anketleriyle öğrenci, öğretmen ve veli algılarını düzenli olarak izlemek.

Okul Kültürü Nasıl Değiştirilir?

Kültür değişimi, okul geliştirmenin en zor ama en kalıcı boyutudur. Kültür, yıllar içinde oluşan derin varsayımlara dayandığı için tek bir genelgeyle ya da yeni bir yöneticinin atanmasıyla değişmez. Değişim süreci genellikle mevcut kültürün açıkça tanınması, istenen kültürün ortak bir dille tanımlanması, küçük ama görünür başarılarla yeni normların denenmesi ve bu normların ödüllendirme, işe alım ve oryantasyon süreçleriyle pekiştirilmesi aşamalarından geçer. Bu süreçte öğretmenlerin değişimin nesnesi değil, öznesi olarak görülmesi kalıcılık açısından belirleyicidir.

Okul İklimi Nasıl Ölçülür?

Okul iklimi, kültüre göre daha kolay ölçülebilir bir kavramdır ve okul geliştirme çalışmalarında düzenli olarak izlenmesi önerilir. Bu amaçla en sık kullanılan araçlar, öğretmen, öğrenci ve veli algılarını ölçen anketlerdir. Halpin ve Croft’un Örgütsel İklim Betimleme Anketi ve onun güncellenmiş sürümleri, Hoy ve arkadaşlarının Örgütsel Sağlık Envanteri ile çeşitli ulusal okul iklimi anketleri bu araçların örnekleridir.

Ölçüm sonuçlarının anlamlı olabilmesi için birkaç noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, farklı paydaşların algıları ayrı ayrı incelenmelidir; yöneticilerin okul iklimini öğretmen ve öğrencilerden daha olumlu algılaması sık rastlanan bir durumdur. İkincisi, sonuçlar okul topluluğuyla paylaşılmalı ve iyileştirme önceliklerinin belirlenmesinde kullanılmalıdır. Üçüncüsü, ölçüm tek seferlik değil, değişimin izlenebilmesi için belirli aralıklarla tekrarlanmalıdır. Anket verileri; odak grup görüşmeleri, sınıf gözlemleri ve devamsızlık, disiplin olayları gibi okul kayıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde okul ikliminin çok daha bütüncül bir resmi elde edilir.

Ölçüm sonuçlarına dayanarak hazırlanan iyileştirme planları, okulun en zayıf algılanan alanlarına odaklanmalıdır. Örneğin öğrencilerin okulda kendini güvende hissetmediğini gösteren bir sonuç, akran zorbalığını önleme programlarını; öğretmenlerin yönetici desteğini düşük algıladığını gösteren bir sonuç ise yönetici-öğretmen iletişimini güçlendiren uygulamaları öncelikli hâle getirebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Okul kültürü ile okul iklimi arasındaki fark nedir?

Okul kültürü paylaşılan derin değer, inanç ve varsayımları; okul iklimi ise bu kültürün okul paydaşlarınca gündelik olarak nasıl algılandığını ifade eder. Kültür okulun kişiliği, iklim ise ruh hâli olarak düşünülebilir.

Okul iklimi türleri nelerdir?

Halpin ve Croft’a göre açık, özerk, kontrollü, aile, babacan ve kapalı iklim olmak üzere altı tür vardır.

Olumlu okul iklimi öğrenci başarısını etkiler mi?

Evet. Araştırmalar olumlu okul ikliminin akademik başarı, okula bağlılık, iyi oluş ve devamsızlığın azalmasıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.

Zehirli okul kültürü nedir?

Olumsuzluk, suçlama, yeniliğe direnç ve öğrencilere yönelik düşük beklentilerin hâkim olduğu, gelişmeyi engelleyen okul kültürüdür.

Okul kültürünü kim oluşturur?

Okul kültürü tüm paydaşların etkileşimiyle oluşur; ancak okul yöneticisi, dikkat ettiği konular, kaynak dağıtımı ve örnek davranışlarıyla kültürü şekillendirmede en etkili aktördür.

Sonuç

Okul kültürü ve okul iklimi, okulların görünmeyen ama belirleyici dokusudur. Aynı kaynaklara sahip okulların farklı sonuçlar üretmesinin önemli bir nedeni bu dokudaki farklılıklardır. Öğrenmeyi merkeze alan, işbirliğini ve güveni destekleyen, yüksek beklentiler taşıyan bir okul kültürü; öğrenciler için güvenli ve motive edici, öğretmenler için doyurucu bir iklim yaratır. Okul yöneticisinin en önemli görevlerinden biri, bu kültürü bilinçli olarak okumak, beslemek ve gerektiğinde dönüştürmektir.

Yararlanılan Kaynaklar

Deal, T. E. ve Peterson, K. D. (2016). Shaping school culture (3. bs.). Jossey-Bass.

Halpin, A. W. ve Croft, D. B. (1963). The organizational climate of schools. Midwest Administration Center, University of Chicago.

Hoy, W. K. ve Miskel, C. G. (2013). Educational administration: Theory, research, and practice (9. bs.). McGraw-Hill.

Hoy, W. K., Tarter, C. J. ve Kottkamp, R. B. (1991). Open schools/healthy schools: Measuring organizational climate. Sage.

Schein, E. H. (2010). Organizational culture and leadership (4. bs.). Jossey-Bass.

Thapa, A., Cohen, J., Guffey, S. ve Higgins-D’Alessandro, A. (2013). A review of school climate research. Review of Educational Research, 83(3), 357–385.