Bir örgütü anlatırken kullandığımız sözcükler, onu nasıl gördüğümüzü de belirler. “Şirket iyi yağlanmış bir makine gibi çalışıyor” diyen bir yönetici ile “şirketimiz yaşayan bir organizma” diyen bir yönetici, aynı sorunlara farklı çözümler arar. Gareth Morgan, bu basit gözlemi örgüt kuramının merkezine yerleştirdi. 1986’da yayımlanan Images of Organization kitabında, örgütleri sekiz farklı metafor üzerinden okumanın hem kuramcılara hem de yöneticilere zengin bir anlama aracı sunduğunu gösterdi.
Hayatı
Gareth Morgan, 22 Aralık 1943’te Galler’in Porthcawl kasabasında doğdu. Londra Ekonomi Okulu’nda (LSE) ekonomi alanında lisans eğitimi aldı. Kariyerine İngiliz kamu sektöründe muhasebeci olarak başladı. Daha sonra Austin’deki Texas Üniversitesi’nde kamu yönetimi alanında yüksek lisans yaptı ve 1980’de Lancaster Üniversitesi’nden örgüt çalışmaları alanında doktora derecesi aldı. Pennsylvania State Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yaptıktan sonra Toronto’daki York Üniversitesi’ne geçti ve 1992’de burada seçkin araştırma profesörü unvanını aldı.
Sosyolojik Paradigmalar
Morgan, metafor çalışmasından önce Gibson Burrell ile birlikte yazdığı Sociological Paradigms and Organisational Analysis (1979) kitabıyla tanındı. Burrell ve Morgan, Thomas Kuhn’un paradigma kavramından yararlanarak örgüt kuramlarını iki eksene göre sınıflandırdı: gerçekliğin nesnel mi öznel mi olduğuna ilişkin varsayımlar ve toplumun düzen mi köklü değişim mi yönünde ele alındığı. Bu iki eksen, işlevselci, yorumlayıcı, radikal hümanist ve radikal yapısalcı olmak üzere dört paradigma ortaya çıkarıyordu. Kitap, örgüt kuramlarının farklı ve çoğu zaman birbiriyle uzlaşmaz felsefi varsayımlara dayandığını gösterdi.
Örgütün Sekiz İmgesi
Images of Organization, bu çoğulcu bakışı daha erişilebilir bir biçime dönüştürdü. Morgan’a göre her örgüt kuramı, örtük ya da açık bir metafora dayanır. Bu metaforlar örgütün belirli yönlerini aydınlatırken diğer yönlerini gölgede bırakır. Kitapta incelenen sekiz metafor şunlardır:
Makine metaforu, örgütü belirli amaçlara ulaşmak için tasarlanmış, birbirine bağlı parçalardan oluşan bir mekanizma olarak görür; bilimsel yönetim ve bürokrasi kuramları bu bakışın ürünüdür. Organizma metaforu, örgütü çevresine uyum sağlamaya çalışan canlı bir sistem olarak ele alır. Beyin metaforu, örgütün bilgi işleme, öğrenme ve kendini yenileme kapasitesine odaklanır. Kültür metaforu, örgütü paylaşılan anlamlar, değerler ve ritüellerden oluşan bir yaşam alanı olarak görür. Siyasi sistem metaforu, çıkar çatışmalarını, güç ilişkilerini ve koalisyonları öne çıkarır.
Psikolojik hapishane metaforu, insanların kendi yarattıkları düşünce kalıplarına nasıl hapsolabileceğini inceler. Akış ve dönüşüm metaforu, örgütü sürekli değişen ve kendini yeniden üreten bir süreç olarak görür. Tahakküm aracı metaforu ise örgütlerin çalışanlar, toplum ve çevre üzerinde sömürücü etkiler yaratabileceğini vurgular.
Metaforla Düşünmek
Morgan’ın amacı, bu metaforlardan birini doğru, diğerlerini yanlış ilan etmek değildi. Tersine, her metaforun hem güçlü hem de sınırlı yanları olduğunu, iyi bir yöneticinin bir örgütü farklı metaforlarla “okuyabilmesi” gerektiğini savundu. Örneğin bir değişim girişiminin başarısızlığı makine metaforuyla bir tasarım hatası olarak görülebilirken, siyasi sistem metaforuyla çıkar gruplarının direnişi, kültür metaforuyla da paylaşılan anlamlarla çelişen bir girişim olarak yorumlanabilir. Morgan, 1993’te yayımladığı Imaginization kitabında bu düşünceyi yöneticilerin yaratıcı biçimde yeni örgütlenme yolları tasarlamasına yönelik bir yönteme dönüştürdü.
Eleştiriler ve Değerlendirme
Morgan’ın metafor yaklaşımı, örgüt kuramını öğretmede ve kuramlar arasındaki ilişkileri göstermede son derece etkili bulunmuştur. Bununla birlikte metaforların bilimsel bilgi üretmekte ne ölçüde kullanılabileceği tartışılmıştır. Bazı araştırmacılar, metaforların kavramsal kesinlikten yoksun olduğunu ve sınanabilir önermeler üretmediğini ileri sürmüştür. Sekiz metaforun seçiminin keyfi olduğu, ağ, oyun ya da tiyatro gibi başka metaforların da eklenebileceği belirtilmiştir. Yine de Images of Organization, örgütsel analizde çoklu bakış açısının önemini kalıcı biçimde yerleştiren eserler arasında yer alır. Konunun arka planı için yönetim ve örgüt teorilerinde metafor, örgüt teorisi ve kurum kültürü yazılarımıza bakılabilir.
Yararlanılan Kaynaklar
Burrell, G. ve Morgan, G. (1979). Sociological paradigms and organisational analysis. Heinemann.
Morgan, G. (1986). Images of organization. Sage.
Morgan, G. (1993). Imaginization: The art of creative management. Sage.
Morgan, G. (2006). Images of organization (Güncellenmiş baskı). Sage.
Bir Cevap Yazın